هلیکوپترهای نظامی چه وظایفی دارند؟

کن نیوز| هلیکوپترها ستون فقرات دکترین «جنگ شبکه-محور» و «عملیات‌های مشترک» را تشکیل می‌دهند. ریشه نام هلیکوپتر به واژگان یونانی «هلیکس» (Helix) به معنای گردان و «پترون» (Pteron) به معنای بال بازمی‌گردد که به درستی ماهیت فیزیکی این پرنده را توصیف می‌کند.

به گزارش کن نیوز؛ برخلاف هواپیماهای بال‌ثابت که برای تولید نیروی برآ (Lift) به حرکت رو به جلو و باندهای طولانی نیاز دارند، هلیکوپترها با چرخاندن ملخ‌های خود، جریان هوای لازم را تولید کرده و امکان نشست و برخاست عمودی (VTOL) را فراهم می‌سازند. این قابلیت منحصربه‌فرد، آن‌ها را به تنها گزینه برای عملیات در محیط‌های فاقد زیرساخت، جنگل‌های متراکم، مناطق کوهستانی و عرشه لرزان ناوها تبدیل کرده است.

مکانیسم پرواز در هلیکوپترها بر پایه تغییر زاویه پره‌های ملخ اصلی استوار است. خلبان با استفاده از اهرم «کالکتیو» زاویه تمام پره‌ها را به طور همزمان تغییر می‌دهد تا ارتفاع را کنترل کند، و با اهرم «سایکلیک»، زاویه هر پره را در یک نقطه خاص از دور چرخش تغییر می‌دهد تا جهت حرکت هلیکوپتر(جلو، عقب، چپ یا راست) تعیین شود.

برای مقابله با گشتاور تولید شده توسط موتور که تمایل دارد بدنه هلیکوپتر را در جهت مخالف ملخ اصلی بچرخاند، سیستم ملخ دمی طراحی شده است که با ایجاد نیروی جانبی، ثبات بدنه را حفظ می‌کند. با این حال، برخی طرح‌های پیشرفته مانند محصولات شرکت روسی «کاموف»، از دو ملخ هم‌محور متضاد (Coaxial) استفاده می‌کنند که نیاز به ملخ دم را کاملاً حذف کرده و پایداری و قدرت بیشتری را در ابعاد کوچک‌تر فراهم می‌آورد.

تاریخچه عملیاتی هلیکوپترهای نظامی با مدل‌هایی نظیر «سیکورسکی R-۴» در جنگ جهانی دوم آغاز شد، اما این جنگ کره و سپس ویتنام بود که جایگاه هلیکوپتر را در سازمان رزم تثبیت کرد. ظهور موتورهای توربوشفت در دهه ۱۹۵۰، که نسبت قدرت به وزن بسیار بالاتری نسبت به موتورهای پیستونی داشتند، امکان ساخت هلیکوپترهای سنگین‌تر و سریع‌تر را فراهم آورد و عصر جدیدی را در هوانوردی نظامی آغاز کرد.

 سیکورسکی R-۴

 

پشتیبانی در نبرد

 

هلیکوپترهای تهاجم (Attack Helicopters) که در ناتو با پیش‌وند "A" (مانند AH-۶۴) شناخته می‌شوند، هلیکوپترهایی هستند که برای نابودی زره‌پوش‌ها، سرکوب پدافند هوایی و پشتیبانی نزدیک هوایی (CAS) طراحی شده‌اند. این پرنده‌ها معمولاً دارای بدنه‌ای باریک با چیدمان صندلی‌های پشت‌سر هم (Tandem) هستند تا سطح مقطع راداری آن‌ها کاهش یابد.

 

مشهورترین هلیکوپتر جهان

 

هلیکوپتر AH-۶۴ آپاچی، محصول شرکت بوئینگ، مشهورترین و احتمالاً مرگبارترین بالگرد تهاجمی جهان است. آپاچی در اواسط دهه ۱۹۷۰ و در اوج جنگ سرد به عنوان بخشی از برنامه «پنج بزرگ» (Big Five) ارتش آمریکا برای مقابله با برتری عددی تانک‌های شوروی در اروپا توسعه یافت.

 AH-۶۴ آپاچی

 

آپاچی مجهز به دو موتور توربوشفت جنرال الکتریک T۷۰۰ است که هر کدام بیش از ۱۸۰۰ اسب بخار قدرت تولید می‌کنند. تسلیحات اصلی این هلیکوپتر شامل یک توپ ۳۰ میلی‌متری M۲۳۰ با ۱۲۰۰ گلوله است که به طور هوشمند با کلاه خلبان (IHADSS) هماهنگ می‌شود؛ به این معنا که توپ دقیقاً به سمتی شلیک می‌کند که خلبان به آن نگاه می‌کند. علاوه بر این، آپاچی می‌تواند ۱۶ موشک ضدزره هدایت لیزری AGM-۱۱۴ هلفایر را حمل کند که قادرند از فاصله ۵ مایلی با دقت میلی‌متری به هدف اصابت کنند.

در مدل‌های پیشرفته‌تر مانند AH-۶۴D لانگبو و نسخه‌ی بروزتر AH-۶۴E گاردین، یک رادار موج میلی‌متری در بالای ملخ اصلی نصب شده است. این رادار می‌تواند در هر شرایط آب‌وهوایی، ۱۲۸ هدف را به طور همزمان ردیابی کرده و ۱۶ مورد از خطرناک‌ترین آن‌ها را برای حمله اولویت‌بندی کند. دکترین عملیاتی آپاچی بر پایه «شلیک و رها» (Fire-and-Forget) و استفاده از عوارض زمین برای پنهان ماندن از دید دشمن استوار است.

 

شکارچی روسی

 

هلیکوپتر میل-۲۸ موسوم به «شکارچی شب» (Night Hunter) به عنوان رقیب مستقیم آپاچی توسعه یافت. این هلیکوپتر که ریشه در تجربیات شوروی در نبرد افغانستان دارد، با تمرکز بر دو ویژگی «بقا» و «قدرت آتش» طراحی شده است. بدنه میل-۲۸ به قدری مستحکم است که کابین خلبان در برابر گلوله‌های کالیبر ۱۲.۷ میلی‌متری و حتی ۲۰ میلی‌متری کاملاً ایمن است.

 میل-۲۸

 

میل-۲۸ مجهز به یک توپ ۳۰ میلی‌متری قدرتمند Shipunov ۲A۴۲ است که همان توپ مورد استفاده در نفربرهای BMP-۲ بوده و قدرت نفوذ بسیار بالایی دارد. این هلیکوپتر می‌تواند ۱۶ موشک ضدزره «آتاکا» (۹M۱۲۰ Ataka) را حمل کند. یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد میل-۲۸، استفاده از چرخ‌های ثابت است که برخلاف آپاچی جمع نمی‌شوند؛ این طراحی برای جذب انرژی ضربه در هنگام سقوط اضطراری و محافظت از جان خدمه صورت گرفته است.

 

شاهکار مهندسی هم‌محور

 

هلیکوپتر Ka-۵۲ الیگاتور روسیه، پیشرفته‌ترین بالگرد در نوع خود از نظر مانورپذیری است. استفاده از سیستم ملخ‌های هم‌محور به این هلیکوپتر اجازه می‌دهد مانورهایی را انجام دهد که برای هلیکوپترهای سنتی غیرممکن است، مانند حرکت جانبی سریع با سرعت بالا یا چرخش درجا در بادهای شدید.

 Ka-۵۲ الیگاتور

 

مهم‌ترین ویژگی Ka-۵۲ که آن را از تمام هلیکوپترهای جهان متمایز می‌کند، برخورداری از صندلی‌های پران (Ejection Seat) برای هر دو خلبان است. در صورت بروز حادثه، ابتدا ملخ‌های اصلی با مواد منفجره از بدنه جدا شده و سپس خلبانان به بیرون پرتاب می‌شوند. این هلیکوپتر همچنین مجهز به رادار آربالت (Arbalet) در دماغه است که توانایی شناسایی اهداف زمینی و هوایی را در تاریکی مطلق و هوای طوفانی فراهم می‌کند.

 

غول‌های آسمان: هلیکوپترهای ترابری سنگین و لجستیک

 

مأموریت‌های ترابری (Transport) ستون فقرات تدارکات نظامی را تشکیل می‌دهند. بالگردهای این رده با پیش‌وند "C" (مخفف Cargo) شناخته شده و وظیفه انتقال نیرو، خودروهای سبک، توپخانه و مهمات را به خطوط مقدم بر عهده دارند.

 

نماد قدرت

 

هلیکوپتر شینوک با طراحی متمایز روتورهای متوالی (Tandem)، یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای قدرت لجستیک است. روتورهای متوالی به شینوک اجازه می‌دهند تا تمام قدرت موتور را صرف ایجاد نیروی لیفت کند، بدون اینکه بخشی از آن برای ملخ دم تلف شود. این هلیکوپتر که از دهه ۱۹۶۰ در خدمت است، به دلیل کارایی فوق‌العاده در ارتفاعات بالا و شرایط گرم، همچنان بی‌رقیب باقی مانده است.

مدل جدید CH-۴۷F قادر است تا ۱۲.۷ تن بار را به صورت معلق (Sling Load) حمل کند یا ۵۵ سرباز مسلح را در کابین خود جای دهد. شینوک در عملیات‌های تخلیه مجروحان و امداد در بلایای طبیعی نیز نقشی حیاتی ایفا کرده است.

 CH-۴۷ شینوک

 

هیولای آهنین

 

در دنیای هلیکوپترها، هیچ پرنده‌ای به پای عظمت میل-۲۶ نمی‌رسد. این هلیکوپتر که بزرگ‌ترین بالگرد تولید انبوه شده در جهان است، می‌تواند باری معادل ۲۰ تن را حمل کند که با ظرفیت هواپیمای C-۱۳۰ برابری می‌کند. میل-۲۶ دارای ملخ اصلی با ۸ پره است و گیربکس آن (VR-۲۶) یک شاهکار مهندسی است که می‌تواند ۱۹,۷۲۵ اسب بخار قدرت را تحمل کند.

میل-۲۶

 

فضای داخلی میل-۲۶ به اندازه‌ای بزرگ است که می‌تواند دو نفربر زرهی ۱۰ تنی را به راحتی در خود جای دهد. این بالگرد در سال ۱۹۸۲ رکورد جهانی حمل ۵۶ تن بار به ارتفاع ۲۰۰۰ متری را به نام خود ثبت کرد که هنوز شکسته نشده است.

 

هلیکوپترهای همه‌کاره

 

این رده از هلیکوپترها که با پیش‌وند "U" شناخته می‌شوند، پرتیراژترین و منعطف‌ترین اعضای ناوگان‌های هوایی هستند. آن‌ها برای هر مأموریتی از جابه‌جایی فرماندهان تا نفوذ تیم‌های کلاه سبز به عمق خاک دشمن آماده‌اند.

 

شاهین سیاه در دل حادثه

 

بلک‌هاوک، محصول شرکت سیکورسکی، استاندارد جدیدی را در بقاپذیری و سرعت برای بالگردهای همه‌کاره تعریف کرد. این بالگرد پس از فاجعه عملیات‌های ویتنام، با تمرکز بر مقاومت در برابر سقوط و آتش پدافند ساخته شد. بدنه بلک‌هاوک به گونه‌ای طراحی شده که در صورت سقوط، انرژی ضربه را جذب کرده و احتمال زنده ماندن خدمه را به حداکثر برساند.

 بلک‌هاوک

 

بلک‌هاوک در عملیات‌های مشهوری چون نبرد موگادیشو (۱۹۹۳) و حمله به مخفیگاه بن‌لادن (۲۰۱۱) حضور داشت. اخیرا نیز، وجود یک نسخه فوق‌محرمانه و رادارگریز (Stealth) از بلک‌هاوک فاش شد که دارای بدنه زاویه‌دار و پوشش‌های مخصوص برای کاهش بازتاب راداری و صدا بود.

 

میراث ماندگار شوروی

 

هلیکوپتر میل-۱۷ (نسخه صادراتی میل-۸) پرفروش‌ترین هلیکوپتر تاریخ هوانوردی است. سادگی، ارزان بودن و قابلیت اطمینان فوق‌العاده در شرایط سخت جوی، آن را به انتخاب اول بسیاری از ارتش‌های جهان تبدیل کرده است. میل-۱۷ می‌تواند در دمای ۵۰ درجه بالای صفر یا ۴۰ درجه زیر صفر به راحتی فعالیت کند و به همین دلیل به آن «کلاشنیکف دنیای بالگردها» می‌گویند.

 میل-۱۷

 

نبرد در عمق آب‌ها: بالگردهای دریایی و ضدزیردریایی

 

بالگردهای دریایی (Maritime) سخت‌ترین شرایط محیطی را تجربه می‌کنند. خوردگی ناشی از نمک دریا، نشست و برخاست روی ناوهای در حال حرکت در هوای طوفانی و مأموریت‌های طولانی مدت از چالش‌های این رده است.

 

نگهبان ناوگان

 

هلیکوپتر MH-۶۰R سی‌هاوک، پیشرفته‌ترین پلتفرم ضدزیردریایی (ASW) جهان است. این هلیکوپتر با استفاده از سونار غوطه‌ور (Dipping Sonar) و پرتاب سونوبوی، می‌تواند زیردریایی‌های رادارگریز را در اعماق اقیانوس شناسایی کرده و با اژدرهای مارک ۵۴ هدف قرار دهد. همچنین مجهز به رادار جستجوی سطحی و موشک‌های هلفایر برای مقابله با قایق‌های تندرو است.

 سی‌هاوک

 

دیده‌بان دریایی

 

بالگردهای کاموف روسیه نیز به دلیل طراحی ملخ هم‌محور، فضای بسیار کمی را روی عرشه ناوها اشغال می‌کنند. مدل Ka-۳۱ با یک رادار بزرگ و تاشو در زیر بدنه، به عنوان یک ایستگاه آواکس پرنده عمل کرده و می‌تواند صدها هدف هوایی و سطحی را از صدها مایل دورتر ردیابی کند.

 

ترنسفورمرها در نبرد هوایی

 

یکی از محدودیت‌های فیزیکی بالگردهای سنتی، سرعت کم آن‌هاست (معمولاً زیر ۳۰۰ کیلومتر بر ساعت). برای حل این مشکل، تکنولوژی‌ای ابداع شد که بارزترین نمونه آن V-۲۲ آسپری است. آسپری دارای موتورهایی در نوک بال‌هاست که ۹۰ درجه می‌چرخند.

 

V-۲۲ آسپری

 

این پرنده مانند بالگرد از زمین بلند می‌شود، سپس موتورها به سمت جلو می‌چرخند و آسپری مانند یک هواپیمای توربوپراپ با سرعت ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت پرواز می‌کند. این فناوری تحولی در مأموریت‌های نفوذ سریع و نجات ایجاد کرده است، هرچند هزینه نگهداری بسیار بالایی دارد.

 

تجهیزات حفاظتی و جنگ الکترونیک: بقا در میدان مرگ

 

در نبردهای مدرن، بالگردها با تهدیدات متنوعی روبرو هستند، از موشک‌های دوش‌پرتاب (MANPADS) تا پهپادهای انتحاری. برای مقابله با این تهدیدات، تجهیزات زیر در بالگردهای پیشرفته نصب می‌شود :

گیرنده‌های هشدار راداری (RWR): تشخیص قفل شدن رادار دشمن روی بالگرد.

سیستم‌های هشدار نزدیک شدن موشک (MAWS): شناسایی شعله موتور موشک شلیک شده.

پرتابگرهای چف و فلر (Chaff/Flare): منحرف کردن موشک‌های راداری و حرارتی.

سیستم‌های اختلال‌گر فروسرخ فعال (DIRCM): کور کردن سنسور موشک با پرتو لیزر.

کاهنده‌های امضای حرارتی: مخلوط کردن گازهای داغ اگزوز با هوای محیط برای کاهش رؤیت‌پذیری حرارتی.

بالگردهای نظامی از یک وسیله کمکی برای جابه‌جایی مجروحان در دهه ۱۹۵۰ به یک رکن غیرقابل جایگزین در دکترین‌های نظامی قرن بیست و یکم تبدیل شده‌اند. اگرچه پهپادها بخشی از وظایف بالگردها را بر عهده گرفته‌اند، اما نیاز به حضور فیزیکی انسان برای تصمیم‌گیری سریع در میدان نبرد، قدرت آتش انبوه و توانایی جابه‌جایی سریع نیروها، بقای بالگردها را تضمین کرده است.

روند آینده در صنعت بالگردسازی به سمت افزایش سرعت (مانند برنامه FLRAA ارتش آمریکا)، کاهش صدا و بازتاب راداری، و ادغام کامل با هوش مصنوعی برای کاهش بار کاری خلبان در جریان است. بالگردها نه تنها ابزاری برای جنگ، بلکه نمادی از نبوغ بشر در غلبه بر قوانین فیزیک و تسلط بر آسمان‌ها هستند؛ پرندگانی که در میان آتش و خون، امیدبخش نیروهای زمینی و کابوس دشمنان زره‌پوش باقی خواهند ماند.