بحران بسته شدن حریم هوایی؛ چرا ایرلاین ها ضرر می کنند اما نمی توانند شکایت کنند؟

کن نیوز| با تشدید تنش های منطقه ای و بسته شدن حریم هوایی برخی کشورها، صنعت هوانوردی جهانی با موجی از اختلال، تأخیر و لغو پروازها روبه رو شده است؛ وضعیتی که نه تنها برنامه های سفر میلیون ها مسافر را تحت تأثیر قرار داده، بلکه میلیاردها دلار خسارت روی دست ایرلاین ها گذاشته است.

به گزارش کن نیوز؛ در این میان، یکی از مهم ترین پرسش ها این است که آیا شرکت های هواپیمایی می توانند این خسارت ها را از دولت ها مطالبه کنند یا خیر؟

پاسخ کوتاه این است: تقریباً نه . اما دلیل این موضوع به ساختار حقوقی پیچیده هوانوردی بین المللی بازمی گردد.

بر اساس قوانین نهادهایی مانند International Civil Aviation Organization، هر کشور حاکمیت کامل بر فضای هوایی خود دارد و می تواند در شرایط امنیتی، بدون نیاز به پاسخگویی، آن را ببندد. این یعنی بستن حریم هوایی، حتی اگر باعث خسارت گسترده شود، معمولاً اقدامی قانونی تلقی می شود و مبنای محکمی برای شکایت ایجاد نمی کند.

در همین حال، هزینه های عملیاتی پروازها به طور قابل توجهی افزایش یافته است. هر پرواز طولانی به طور متوسط بین ۱۲۰ تا ۲۵۰ هزار دلار هزینه دارد. حال اگر پروازی لغو شود، شرکت هواپیمایی علاوه بر از دست دادن درآمد، باید هزینه بازپرداخت بلیت، اسکان مسافران و خدمات جانبی را نیز بپردازد؛ موضوعی که می تواند تا ۵۰۰ هزار دلار ضرر برای هر پرواز ایجاد کند. حتی تغییر مسیر پروازها نیز ارزان نیست و به دلیل افزایش زمان پرواز و مصرف سوخت، ده ها هزار دلار هزینه اضافی به همراه دارد.

با در نظر گرفتن هزاران پرواز لغوشده یا تغییر مسیر یافته، مجموع خسارت ها در سطح جهانی به چندین میلیارد دلار رسیده است. با این حال، ایرلاین ها در مسیر پیگیری حقوقی با موانع جدی مواجه هستند. شکایت تنها در شرایط خاصی مانند نقض معاهدات بین المللی یا وارد شدن خسارت مستقیم (مانند سرنگونی هواپیما) شانس موفقیت دارد؛ شرایطی که در اغلب موارد فعلی وجود ندارد.

از سوی دیگر، اصل «مصونیت حاکمیتی» باعث می شود دولت ها به راحتی در دادگاه های بین المللی محکوم نشوند. حتی در صورت طرح پرونده در مراجعی مانند International Court of Justice، روند رسیدگی طولانی و پیچیده است و ممکن است سال ها به طول بینجامد.

در چنین شرایطی، یک بازیگر کلیدی وارد میدان می شود: بیمه ها . به ویژه بیمه های موسوم به «بیمه جنگ» که برای پوشش ریسک های ژئوپلیتیک مانند درگیری نظامی یا بسته شدن حریم هوایی طراحی شده اند. این بیمه ها بخش عمده خسارت ایرلاین ها را پوشش می دهند و در عمل، مهم ترین ابزار نجات صنعت هوانوردی در بحران های این چنینی هستند.

البته این پوشش بدون هزینه نیست. با افزایش ریسک، حق بیمه ها به شدت بالا می رود و برخی مناطق نیز در فهرست مناطق پرخطر قرار می گیرند. در چنین شرایطی، حتی اگر یک ایرلاین بخواهد پرواز انجام دهد، ممکن است از نظر بیمه ای اجازه این کار را نداشته باشد.

در سطح جهانی، مدیریت این ریسک ها توسط شرکت های بزرگی مانند Lloyd's of London و Munich Re انجام می شود که با استفاده از سازوکار بیمه اتکایی، خسارت ها را در مقیاس بین المللی توزیع می کنند.

از منظر حقوقی نیز، بسیاری از این اتفاقات در قالب مفهوم «قوه قهریه» (Force Majeure) قرار می گیرند؛ یعنی شرایطی خارج از کنترل مانند جنگ یا بحران های امنیتی که باعث کاهش یا حذف مسئولیت طرفین در قراردادها می شود. همین موضوع نیز یکی دیگر از دلایل دشوار بودن پیگیری حقوقی است.

در نهایت، این بحران نشان می دهد که اگرچه بسته شدن حریم هوایی می تواند ضررهای هنگفتی به ایرلاین ها وارد کند، اما مسیر جبران این خسارت ها نه از دادگاه ها، بلکه از صنعت بیمه می گذرد. به بیان ساده تر، در دنیای هوانوردی امروز، بقا بیشتر به مدیریت ریسک وابسته است تا پیروزی در دعاوی حقوقی .